1975 – Tuần 13: Đà Nẵng hỗn loạn, dân đổ xô chạy nạn

Hình nền: Trang nhất Chính Luận ngày 25-3. Nguồn: Kho Sách Xưa.

---

Báo tuần qua viết gì:

Miền Nam:

Tổng hợp từ báo Chính Luận (CL):

Giao tranh tại Huế, tử thủ Đà Nẵng và Quảng Nam

Ngày 25-3, Chính Luận đăng tít “Phát ngôn viên xác nhận Huế hiện bị áp lực nặng nhất và chiến xa địch xuất hiện; CS [Cộng sản] cắt lộ Huế – Đà Nẵng, Pháo kích dân Di tản”.

Ngày 26-3, báo đăng bài “Trong khi các quận quanh Nha Trang và Đà Nẵng bị đe dọa: Thêm 2 tỉnh Quảng Tín, Q. Ngãi mất liên lạc”. Theo đó, “[h]ai tỉnh lỵ đầu tiên thuộc miền duyên hải Trung Phần bị lực lượng CSBV [Cộng sản Bắc Việt] có chiến xa dẫn đầu tấn công hôm thứ Hai và đã mất liên lạc trong khi tại Thừa Thiên tỉnh địa đầu, Cq [Cộng quân] đã từ hai mặt đang tiến về cố đô Huế và đã có giao tranh trong cố đô”.

Số 27-3 đưa tin “Chốt cuối cùng của địch bị nhổ, quân xa trực thăng được huy động; 100 ngàn người đã về Tuy Hòa; Các tuyến bắt đầu tử thủ”. Trích: “Hai trung đoàn CSBV bị thiệt hại lớn vì các chiến sĩ Biệt Động Quân chấp nhận hy sinh để, như một binh nhì BĐQ đã nói với Chính Luận ‘rửa cái nhục Kon-tum, Pleiku, Phú Bổn.” Bài còn đưa tin về trường hợp đoàn dân di tản bị giết: “Trước khi chốt cuối cùng của địch bị tiêu diệt vào ngày 25-3, dù đã được khuyên ‘không nên mạo hiểm, phải chờ giải tỏa’ một số đồng bào khoảng 100 người gồm già trẻ lớn bé, đi bộ hoặc đi xe 2 bánh, sau khi qua được cầu nổi để tới hữu ngạn sông Ba, đã theo lộ 436 đi luôn. Tới núi Hương, tức cách ngã ba Quốc lộ 1 và lộ 436 vài cây số, cả đoàn người đã bị đại liên địch của chốt ‘chót’ này quạt liên hồi.

Dường như tất cả đã bị tàn sát. Có lẽ không ai chạy thoát.”

Ngày 28-3, báo đăng “Vì CS áp lực thị xã Huế, vì tránh cho các đại đơn vị khỏi bị bao vây tiêu diệt: Tư lệnh QĐI [Quân đoàn 1] về tử thủ Đà Nẵng, Quảng Nam”. Bài trích lời Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu: “Để tránh cho các đại đơn vị của ta khỏi bị bao vây và bị tiêu diệt lần hồi bởi một quân số địch đông gấp bội trong lúc chúng ta không có phương tiện yểm trợ đầy đủ tại một chiến trường không thuận lợi cho ta và trong bối cảnh khó khăn chung của toàn vùng, cho nên vị Tư Lệnh chiến trường buộc lòng phải về tử thủ Đà Nẵng và Quảng Nam.”

600 ngàn dân tị nạn đổ về Đà Nẵng

Số 25-3 đăng “Đã có 400 ngàn dân di tản về Đà Nẵng; Trụ sở UBQT [Ủy ban Quốc tế] tại Huế bị dân chúng nổi giận đập phá”. Ngày 26-3 đưa tin “Được sự yểm trợ của các tổ chức cứu trợ quốc tế: Việt – Mỹ hợp tác lập cầu không vận di tản dân từ Đà Nẵng đến Cam Ranh; mỗi chuyến 700 ng, mỗi ngày 5.000 ng”. Trang ba số cùng ngày đăng tít “Phó Thủ Tướng Đán loan báo: Đã kêu gọi LHQ và các nước giúp đỡ đưa đồng bào chạy loạn vô hết trong Nam”. Bên cạnh là bản tin “3 Dân biểu từ miền Trung về cho biết: Dân chạy loạn bị bỏ rơi; Đà Nẵng vật giá tăng khủng khiếp”. Theo đó, “số dân 5 tỉnh tập trung về Đà Nẵng tính cho đến ngày 22-3-75 là 600.000 người và vật giá tại Đà Nẵng đã leo thang kinh khủng đang gây giao động trong dân chúng.”

Báo ngày 27-3 đăng tựa “Cuộc Không và Hải vận quy mô nhất chiến cuộc ĐD [Đông Dương]: Di tản ngót 1 triệu dân ở Đà Nẵng; 350 ngàn người được chở vào C.Ranh”. Trích: “Các nhà ngoại giao Tây Phương […] cho biết là bắt đầu từ ngày thứ Năm này, Mỹ sẽ thực hiện một cuộc không vận vĩ đại bằng các chuyến bay thuê của các hãng hàng không thương mại để mỗi ngày di tản khoảng 10.000 dân tỵ nạn ra khỏi Đà Nẵng.” Bên dưới là bản tin “Dương vận hạm 150 binh sĩ phải chở đến 5.000 người; Dân tỵ nạn từ Huế, Chu Lai tới tấp đồn về Đà Nẵng”, tường thuật:

“[M]ột chiếc dương vận hạm của Hải quân có khả năng chuyên chở thông thường vào khoảng 150 binh sĩ, nhưng nay phải chở đến 5.000 người. Dân và lính chạy nạn bám vào được phần nào của chiếc tàu thì cứ bám. Họ cột đầy hai bên hông tàu xe đạp, xe gắn máy.”

Số 28-3 đăng “Vì đặc công CS theo dân di tản xâm nhập: Đà Nẵng áp dụng nhiều biện pháp mạnh; Công chức trực 100%, bố phòng khắp thành phố”. Ngày 29-3 có bản tin “Ngày đầu cầu không vận Đà Nẵng – Nha Trang: Hàng vạn người tranh giành nhau để được lên máy bay trước”. Bên dưới là bản tin “DB [dân biểu] Kim khuyến cáo: Cấp tốc giải tỏa tình trạng nghẹt dân tại Đà Nẵng”. Bài dẫn lời Dân biểu Kim rằng “nếu tình trạng này kéo dài trong 3 ngày nữa thì chắc chắn phải có một cuộc nổi loạn bắn giết nhau để giành những phương tiện di chuyển ra khỏi thành phố.”

Số 30-3 đăng tít lớn “29-3 Hàng không VN không có chuyến bay nào đi Đà Nẵng cả; Quảng Nam – Lâm Đồng di tản, Đà Nẵng nghiêm trọng”. Bên dưới là bản tin “Tình hình Đà Nẵng trong ngày thứ Sáu 28-3-1975: Hỗn loạn, cứng rắn, khuyên dân đi cầu không hải vận còn hoạt động được”. Trích: “Giữa trạng thái hỗn loạn gần như là vô chánh phủ tại một thành phố Đà Nẵng ngập tràn 600.000 dân tỵ nạn cộng với gần nửa triệu dân cư quá hoảng hốt lo sợ CS sắp đánh tới nơi, Trung Tướng Ngô Quang Trưởng, Tư Lệnh Quân đoàn I Quân khu I ra nghiêm lịnh dùng nhiều biện pháp cứng rắn kể cả việc bắn bỏ tại chỗ những kẻ gây rối, để tái lập trật tự trong thành phố.”

Chính quyền trấn an, dân vẫn chạy nạn

Báo ngày 24-3 đăng “Người trong cuộc kể chuyện Đà Lạt chạy: Gia đình lớn đi trước dân hoảng hồn chạy theo”. Trích: “Mặc dầu Tổng Thống đã trấn an quyết giữ Trị Thiên và Đàlạt, bài nói chuyện của Tổng Thống được radio loan đi mỗi đầu giờ, nhưng Đàlạt vẫn vắng dần. Mặc dầu vẫn chưa thấy ‘tăng’ địch, chưa nghe súng nổ, nhưng Pleiku-Kontum chưa đánh đã chạy, đợi đánh như BMT, rồi đường đâu mà chạy? Thế là chính quyền địa phương đành chịu thua, ra thông cáo cho đàn bà con nít được di tản, chỉ giữ lại lớp tuổi nam công dân từ 16 đến 50.”

Số 25-3 đưa tin “Trên bước đường di tản: Cả trăm ngàn người kẹt lại Cung Sơn đang đỏ mắt nhìn về phía biển”. Bên cạnh là một tin khác: “Tình cảnh bi thảm của đồng bào trong đoàn di tản từ Cao Nguyên”. Bài ghi: “[H]àng chục ngàn người gồm cả binh sĩ và dân chúng trên bước đường di tản khỏi Cao nguyên đã bị CS phục kích trên một con đường gồ ghề khó đi và chỉ còn khoảng 20 cây số nữa là họ tới được địa điểm an toàn. Có nhiều người đã bị chết. Họ chết vì nhiều nguyên nhân: đói, mệt lả, bệnh tật hoặc bị thương.”

Ngày 26-3 báo đăng “20 ngàn đồng bào bị kẹt ở Gia Ray”. Trích: “[K]hi tấn chiếm Gia Ray vào ngày 16 tháng Ba, cộng quân đã sử dụng một lực lượng khá đông nhưng toàn là lính trẻ con khoảng 15, 16 tuổi là cùng.

Sau cuộc tấn chiếm, Cộng quân đã bắt giữ các linh mục sư sãi, dùng áp lực bắt các vị lãnh đạo tinh thần này dụ dỗ dân chúng ở lại, mà dân chúng ở đây thì hiện lâm một cảnh đói khát và sợ hãi đến cực điểm.”

Cùng ngày, báo cập nhật các tin: “Sau nhiều ngày mắc kẹt lại Sơn Hòa: Đoàn di tản bắt đầu nhúc nhích nhưng còn 46cs [cây số] và 1 chốt địch” và “Trên đường thủy di tản từ Huế và trên đường thủy về Long Hải: 1 ghe máy, 1 thuyền bị chìm; cả trăm đồng bào chắc đã chết”.

Số 26-3 còn có bài “Dân biểu, Nghị sĩ cùng tố cáo: E.VN [Hàng không VN] buông câu nước đục thẳng tay bóc lột đồng bào”. Bài dẫn lời của Dân biểu Bác sĩ Nguyễn Tuấn Anh rằng “[t]ăng cường các chuyến bay không có nghĩa là tăng tiền và công khai bán vé chợ đen” và ông cũng “[n]hắc lại nhiều chuyện bê bối từ nhiều năm qua của HKVN đã bị dư luận bày tỏ phẫn nộ mà hãng HKVN vẫn không đem lại một sự chấn chỉnh, phục thiện nào chỉ vì lý do ông Tổng Giám Đốc hãng này là thông gia với Tổng Thống và Thủ Tướng”.

Ngày 27-3 có bài “Tổ chức tư nhân Mỹ giúp đỡ cô nhi VN: Xúc tiến gấp công việc đưa cô nhi VN qua Mỹ”, tường thuật hoạt động di tản cô nhi và hỗ trợ cô nhi viện tại Việt Nam.

Số 28-3 đăng “40 ngàn dân Huế tỵ nạn còn đợi tàu tại Thuận An”, với tường thuật: “[H]àng trăm, và có thể hàng ngàn người đã thiệt mạng dọc đường vì đạn pháo của Cộng sản hoặc vì đói lả. Nhiều người khác có lẽ còn thất lạc trong rừng.”

Báo ngày 29-3 cập nhật “Tình cảnh đồng bào Cao nguyên tạm trú tại phi trường Đông Tác”. Theo đó: “Cho tới hôm nay, một số trực thăng vẫn bay ngược con đường di tản để bóc nốt những ai, dân cũng như quân còn rớt lại vì lạc đường trong rừng hoặc vì quá mệt không đi được nữa. Hiện nay chưa thể có một con số chính thức các đồng bào chiến nạn là bao nhiêu, nhưng tạm ước lượng cũng phải lên tới hàng chục ngàn.”

Trang nhất số 30-3 đăng: “Quyết bảo vệ lúa gạo, bám lấy đất, chiến đấu tại chỗ; Tướng tư lệnh vùng 4 ra lệnh: Cấm di tản trong lúc này”. Thiếu tướng Nguyễn Khoa Nam, Tư lệnh Quân đoàn IV “nhấn mạnh là không một ai được nghĩ đến vấn đề ‘di tản’ trong lúc này”, “chỉ thị tất cả phải chiến đấu tại chỗ và phải bám lấy đất để cùng nới rộng vấn đề kiểm soát lúa gạo của quốc gia”.

Tổng thống Thiệu “thề với đồng bào sống chết tại quê hương”

Số báo 27-3 đăng tin “Tuyên bố cần chính phủ chiến đấu để đáp ứng tình hình khẩn trương. TT [Tổng thống] Thiệu chỉ thị TT [Thủ tướng] Khiêm cải tổ nội các để đánh bại CSBV xâm lăng”.

Ngày 28-3 có bài “Chủ tịch Thượng viện họp báo kêu gọi quên dị đồng để chiến đấu”. Cùng ngày, báo dẫn nguồn Việt Tấn Xã đăng tin “Chính phủ loan báo bắt giữ những người âm mưu lật đổ chế độ hiện tại”, tường thuật việc “một số phần tử thiển cận, lợi dụng tình thế nghiêm trọng của đất nước đã âm mưu lật đổ chế độ hợp hiến, hợp pháp hiện tại nhằm thỏa mãn tham vọng riêng tư của họ”.

Số 28-3 còn đăng bài “TT Thiệu thề với đồng bào sống chết tại quê hương”. Trích: “Tổng Thống đã nhắc lại lời tâm huyết mà Tổng Thống thường nói cùng đồng bào và anh chị em chiến sĩ cán bộ. Tổng Thống sinh ra và lớn lên tại Miền Nam, đã cống hiến quá nửa đời người cho công cuộc chiến đấu của toàn dân toàn quân chống lại CS xâm lược bạo tàn cho nên dù trong cương vị nào,

Tổng Thống cũng sẽ tiếp tục sống chết tại quê hương thân yêu này, sát cánh cùng đồng bào và anh chị em chiến sĩ cán bộ quyết tâm chiến đấu cho đến ngày đạt thắng lợi cuối cùng.” 

Bên dưới là bản tin “Nhật lệnh của Tổng Tư Lệnh tối cao quân lực VNCH”, thuật lại nguyên văn lời của Tổng thống Thiệu gửi đến lực lượng quân đội. Trích: “Chiến hữu các cấp. Trong 20 năm qua, quân dân miền Nam ta đã tranh đấu không ngừng để chống lại bọn cộng sản xâm lăng từ miền Bắc. Cuộc chiến đấu của chúng ta đã trải qua nhiều bước thăng trầm, nhưng cứ sau mỗi cơn thử thách, chúng ta lại lớn mạnh thêm về mọi mặt. […] Tôi đã lãnh đạo các anh em vượt qua lắm cơn nguy biến. Lần này, tôi cũng sẽ sát cánh với anh em cùng nhau Quyết chiến, Quyết thắng.”

Mỹ: “VNCH nhất định không bị thảm bại”

Trang nhất số 24-3 đăng tít lớn: “Schlesinger: CS có chiếm ĐNÁ thế lực quân sự Mỹ cũng chẳng hề gì; Ford: Rất buồn về tình hình VN; Mỹ phải duyệt xét lại chính sách ĐNÁ”. Tổng thống Ford nói rằng “việc Quốc hội Mỹ lưỡng lự trong việc chuẩn cấp quân viện bổ túc cho Nam VN đã làm cho ông nhuốm bệnh và mất ăn mất ngủ”.

Ngày 25-3, báo đăng “Bạch ốc: Mỹ không hề gặp khủng hoảng đối ngoại; Đã xúc tiến trên mọi mặt khiến CSBV ngưng tấn công, trở lại thương thuyết”. Cùng ngày có các tin “Không lực Hoa kỳ thôi hoạt động tại Đông Nam Á” và “Chính sách Mỹ ở ĐD [Đông Dương] đã có ảnh hưởng trên thế giới; Kissinger từ giã TĐ [Trung Đông] than thở: Đây là ngày buồn thảm của nước Mỹ”, ghi lại

“Ford thống trách Do Thái, Do Thái nói ai tin nổi các ông”.

Cũng trong số 25-3 là bài “Báo Mỹ chỉ trích giới lãnh đạo Mỹ: Thiếu đức tính lãnh đạo đến nỗi phản bội nhục nhã”. Theo đó, tờ Washington Star cho rằng “cắt giảm viện trợ ngay bây giờ chỉ là một hành động phản bội nhục nhã”, còn tờ Baltimore Sun viết “[c]ả đôi bên [Tổng thống Ford và Đảng Dân chủ] đều thiếu cái đức tính lãnh đạo về việc tìm cách tránh sự chia rẽ xâu xé để đoàn kết lại”.

Ngày 26-3 có bài: “Tuyên bố Hiệp định Ba lê cho đến bây giờ vẫn sống nhăn: Mỹ phái mẫu hạm trực thăng qua ĐD [Đông Dương] thực hiện công tác di tản khi cần”. Số 27-3 đăng “Nói với Phái đoàn VNCH ‘sẽ thuyết phục QH Mỹ để có thêm 300 tr.’; TT. Ford đặc phái ĐT. [Đại tướng] Weyand qua SG để nói: ‘Đang xúc tiến tối đa để có thêm giúp đỡ’”. Ngày 28-3 cập nhật: “Ngoại trưởng Hoa Kỳ H. Kissinger họp báo tuyên bố: Để CS chiếm là hủy diệt Nam VN; lập trường quốc tế Mỹ sẽ lâm nguy”.

Báo ngày 29-3 đưa tin “Tuy thất vọng về việc QH bỏ họp để đi nghỉ lễ Phục sinh: TT Ford tin tưởng còn có thì giờ giúp VNCH, KPC”. Số 30-3 đăng bài “CIA và Bộ QP Mỹ công bố bản nhận định chung: VNCH nhất định không bị thảm bại trong cuộc tổng công kích hiện nay”, với việc “Thương gia Mỹ ở Saigon được khuyến cáo cứ ở lại”.

Đình bản báo, bắt giữ ký giả

Số 24-3 đăng “Bổ túc chính sách thông tin: Về tin chuyển quân báo chỉ được đăng tin của Chính Phủ”. Bài ghi lại yêu cầu từ phát ngôn viên quân sự của chính quyền, rằng “các cơ quan truyền thông trong và ngoài nước chỉ loan báo những hoạt động chuyển quân có tính cách chiến thuật của Quân Lực VNCH sau khi đã được chính thức phổ biến bởi Bộ Tư Lệnh Quân lực VNCH”.

Ngày 28-3, báo đưa tin “Đêm qua nhà chức trách: Bắt giữ 3 ký giả nhật báo Chính Luận”. Trích: “Gia đình ba ký giả trên đã cho biết việc bắt giữ xẩy ra vào khoảng 1 giờ đêm sau khi xét nhà lâu khoảng 1 tiếng đồng hồ. Cũng theo tin trên, biên bản xét nhà ghi nhận không thấy có tang chứng gì về tình trạng bất hợp pháp của các người bị bắt.”

Cùng ngày có bản tin “Nhật báo Đại Dân Tộc bị tạm đình bản”. Bài dẫn nguồn từ tờ Đại Dân Tộc cho biết “sáng nay lệnh tạm đình bản nhật báo Đại Dân Tộc đã đã được tống đạt”. Lý do là tờ báo “đã liên tiếp bị tịch thu 3 lần về tội vi phạm điều 28 A (an ninh quốc gia)” và “[p]hán quyết dứt khoát sẽ do Tòa án có thẩm quyết”.

Miền Bắc:

Tổng hợp từ báo Nhân Dân (ND):

Giải phóng Thừa Thiên-Huế và Quảng Ngãi, chiếm được nhiều khu vực quan trọng của Đà Nẵng

Trang nhất báo Nhân Dân số 27-3 đăng “Bộ chỉ huy Các lực lượng vũ trang nhân dân giải phóng miền Nam Việt Nam ra thông cáo; Sau bốn ngày tiến công và nổi dậy: Chiều 26-3, Giải phóng hoàn toàn thành phố Huế và tỉnh Thừa Thiên”. Trích: “Loại khỏi vòng chiến đấu nhiều đơn vị chủ lực, bảo an, dân vệ và toàn bộ ‘phòng vệ dân sự’ của địch, bắt nhiều tù binh, thu nhiều vũ khí; Đồng bào Thừa Thiên – Huế ở khắp nơi nhất tề nổi dậy đập tan bộ máy kìm kẹp của địch; Nhiều đơn vị, binh lính, sĩ quan, cảnh sát, viên chức thuộc chính quyền Sài Gòn về với nhân dân”.

Bên dưới là bài xã luận có tiêu đề: “Thừa Thiên – Huế đã hoàn toàn giải phóng!”, khẳng định “[t]hắng lợi đó là sự nối tiếp những thắng lợi mà Huế đã giành được trong cuộc tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt mùa xuân năm 1968”.

Số 28-3 cập nhật: “Sau hai ngày tiến công và nổi dậy: Ngày 24-3, Giải phóng hoàn toàn tỉnh Quảng Ngãi”. Trích: “Ủy ban Mặt trận Dân tộc giải phóng và Ủy ban nhân dân Cách mạng tỉnh Quảng Đà kêu gọi đồng bào nổi dậy giành quyền làm chủ; Hà Nội họp mít tinh chào mừng thắng lợi to lớn của Thừa Thiên – Huế”.

Đến ngày 29-3, báo đăng tít: “Thừa Thiên – Huế: Bắt gần 10.000 tù binh (trong đó có gần 1.000 sĩ quan, hàng trăm sĩ quan cấp tá)”. Số 30-3 cập nhật: “Miền Nam: Tiến công và nổi dậy mạnh mẽ; Giải phóng hoàn toàn tỉnh Quảng Nam”. Trích: “Giải phóng tỉnh Quảng Đà; Làm chủ nhiều khu vực quan trọng trong thành phố Đà Nẵng; Hơn 2.000 binh sĩ ngụy ở Hòa Cầm làm binh biến, trở về với nhân dân. Làm chủ Đệ Đức, Bình Khê; Đánh địch gần Quy Nhơn; Giải phóng thị xã Bảo Lộc (Lâm Đồng); Bắt 5.500 tên địch ở Quảng Ngãi”.

“Bọn Thiệu dùng xe ủi đất nghiền nát đồng bào bị chúng cưỡng ép di cư”

Trang bốn số 24-4 đăng bài “Bọn Thiệu cưỡng ép và khủng bố đồng bào di cư”. Bài ghi: “Chẳng làm gì có cái gọi là cuộc ‘di cư vĩ đại’ của nhân dân ‘tìm về tự do’! Sự thật, đây là một tội ác lớn, cực kỳ dã man của bọn Thiệu. […] Ai cũng biết cưỡng ép di cư là một chính sách tàn bạo của Mỹ và tay sai. Hết ‘khu trù mật’, ‘khu dinh điền’, ‘ấp chiến lược’, ‘ấp tân sinh’, nay lại đến ‘di cư ồ ạt’. Đó chỉ là những biện pháp vô nhân đạo hòng gom dân vào các trại tập trung. Lúc này hàng vạn đồng bào ta lại bị Mỹ – Thiệu đầy đọa như vậy. Những cụ già, em bé, phụ nữ đang bị chúng dùng làm lá chắn để cho binh lính của chúng tháo chạy.”

Trang bốn số 25-3 đưa tin: “Bọn Thiệu dùng xe ủi đất nghiền nát đồng bào bị chúng cưỡng ép di cư”. Bài dẫn nguồn AFP ghi “theo lời một người Pháp tên là Hăng-ri Lua-rét-tơ cho biết, bọn Thiệu đã dùng xe ủi đất nghiền nát một đoàn đồng bào ta bị chúng cưỡng ép di cư đi trên đường từ Tây Nguyên về Tuy Hòa. […] có nhiều đồng bào ta đã bị chúng giết và bỏ đói dọc đường, trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ em”. Bài kết luận:

“Đây là bằng chứng vạch rõ tội ác tày trời của bọn Thiệu đã cưỡng ép đồng bào ta di cư lại dã man giết hại đồng bào ta ở dọc đường.”

Liên quan đến thông tin này, Chính Luận ngày 26-3 có bài “Bỏ đồn điền trà hết hy vọng trở lại: 1 ông Tây già tại Pleiku kể chuyện di tản về Tuy Hòa”. Bài viết dẫn nguồn AFP phỏng vấn ông Henry Louyrette: “[…] 2 ngày trước khi di tản, vị cố vấn Mỹ và Đại tá Tiểu Khu trưởng đã bảo đảm với ông già người Pháp này là sự an ninh của ông ta [và] công nhân đồn điền tuyệt đối không bị đe dọa gì. Tuy nhiên, ngày Chủ nhật 16-3, không hiểu do nhân vật hữu trách nào ra lịnh dân chúng Pleiku và Kontum hình như tuân theo một tình trạng cuống cuồng chung vội vàng đổ xô lên xe ra đi. Chỉ trong vài giờ, Pleiku và Kontum đã thành những thành phố chết. […] Đoàn người tỵ nạn, dẫn đầu là chiến xa và xe ủi đất dài trên 50 cs [cây số] đã đi theo một con đường bỏ hoang từ mười năm qua ‘không [có] cầu và phải lội qua’. Vô phúc cho chiếc xe nào bị hỏng máy làm kẹt đường thì lập tức bị xô xuống hố. Ông Louyrette cho hay

‘Có những người đã chết trong cuộc di tản này không phải vì đạn của cộng quân mà thực sự chúng tôi không được mục kích, mà lại bị đè bẹp vì chiếc xe bị lật đổ. Người bị thương bị bỏ lại và tiếng la đau thương đã không được ai nghe’.

Trên đường đàn bà và trẻ em dơ tay bám vào xe cam nhông cầu xin một chỗ ngồi. Theo ông Louyrette thì có ít người tới được Tuy Hòa vì khi gần đến Tuy Hòa 1 đoàn người và xe phải ngừng lại trước con sông Ba, một con sông không thể nào lội qua được. Ông cho biết trực thăng đã tìm cách thả xuống những chỗ cạn các tấm vĩ lót phi đạo nhưng cũng vô dụng. Cách đó không xa, các đơn vị quân đội VNCH đụng độ với các chiến xa CSBV […].”

Sau đó, Chính Luận ngày 28-3 trong bài “40 ngàn dân Huế tỵ nạn còn đợi tàu tại Thuận An” có cập nhật: “Ông Henry Louyrette, Giám đốc Công ty Catecka ở Pleiku hôm thứ Năm vừa gửi đến Chính Luận một bức thư bác bỏ những tin tức của Pháp tấn xã mà báo Chính Luận đề ngày 26-3-75 đã dịch đăng. Theo ông những lời trình bày đó không phải do ông tuyên bố mà là những tin tức do các thông tấn viên khác thâu thập.”

Thế giới:

Một số tin quốc tế trên Chính Luận:

Campuchia: Tổng thống chưa sẵn sàng từ bỏ quyền hành

Chính Luận số 25-3 đăng tít “Lon Nol sẵn sàng hành trang, chưa quyết định ngày ra đi; CS tổng tấn công toàn quốc KPC; cuộc không vận ngưng vô hạn định”. Trang nhất báo ngày 26-3 đăng “Sau 2 ngày đình chỉ vì bị pháo kích: Hoa Kỳ chấp nhận nguy hiểm lập lại cầu không vận Nam Vang”. Bên dưới là bản tin “Thủ Tướng Long Boret tuyên ngôn nhậm chức dưới đạn pháo kích”, dẫn nguồn AFP cho biết “khoảng một phần ba trong số 120 dân biểu tẩy chay phiên họp do phản đối việc TT Lon Nol tiếp tục lãnh đạo quốc gia”.

Cũng trên số 25-3 là bài: “Từng ủng hộ người Khmer chống Cộng Sản: 4 nước dọa đóng cửa sứ quán; Đòi Lon Nol ra đi cấp thời”. Theo đó, các “tòa đại sứ Nhật, Mã Lai, Nam Dương và Thái Lan sẽ ‘tạm thời đóng cửa’” nhằm “làm áp lực, buộc TT Lon Nol từ chức và rời khỏi KPC”. Ngoài ra, “[t]ối Chủ Nhật, một nhóm lãnh tụ quân sự và chính trị do Long Boret hướng dẫn đã ngồi với ông Lon Nol hai tiếng đồng hồ để cố thuyết phục ông nên từ bỏ quyền hành. Vị Tổng Thống 62 tuổi chưa trả lời dứt khoát và cũng không có dấu hiệu gì cho thấy là ông nhả bớt quyết tâm bấu víu lấy địa vị nguyên thủ quốc gia”.

Ngày 29-3, báo đưa tin: “Vì thiếu đạn dược, chiến cụ và tình hình suy sụp: Cộng Hòa Khmer chuẩn bị di tản khỏi 2 thị xã S. Rieng và P. Veng”. Số 30-3 cập nhật: “Cố vấn Đại sứ quán Nhật từ Nam Vang về tiết lộ: Tổng Thống, Thủ Tướng sắp trao quyền cho Chủ tịch QH thương thuyết với CS”.

Bấm vào đường dẫn để đọc các số báo được nhắc đến trong bài:

• Nhật báo Chính Luận (lưu trữ tại Kho Sách Xưa). [1]
• Báo Nhân Dân (lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam). [2]