1975 – Tuần 1: Chiến sự ác liệt ở Phước Long

Hình nền: Quân Bắc Việt tấn công Bộ Chỉ huy Cảnh sát Việt Nam Cộng hòa ở Phước Long. Nguồn: Vietnamplus/Tư liệu TTXVN.

---

Dự án 1975 của Luật Khoa tạp chí chủ trương tư liệu hóa và ghi nhận lại những diễn biến lịch sử của năm 1975 một cách trung thực và trọn vẹn nhất có thể.

Chúng tôi tham khảo và tôn trọng nguồn tin từ tất cả các bên. Nguyên tắc trích dẫn là ưu tiên giữ nguyên câu chữ và lối hành văn của bản gốc.

Bằng các bản tin tuần, chúng tôi điểm lại những sự kiện diễn ra trong tuần tương ứng của năm 1975, nhằm cùng độc giả sống lại một năm đầy biến động này.

Bản tin Tuần 1 điểm lại những sự kiện từ ngày thứ Tư 1-1 đến Chủ Nhật 5-1-1975.

---

Báo tuần qua viết gì:

Miền Nam:

Tổng hợp từ báo Chính Luận (CL) và Sóng Thần (ST):

Phước Long chờ thất thủ

Trang nhất Chính Luận ngày 1-1 đăng mẩu tin nhỏ về cuộc họp báo của các nghị viên “[t]hỉnh cầu Tổng Thống bốc 25.000 dân ra khỏi tỉnh lỵ P. Long”. Sang ngày 2-1, báo ghi “[c]hưa có dấu hiệu gì là Cộng quân sẽ tấn công tỉnh lỵ”. Ngày 3-1, báo đưa tin “[đ]ến lượt thị xã Phước Long bị pháo ác liệt”. Ngày 4-1, tiêu đề lớn nhất ghi “VNCH yêu cầu VC họp đặc biệt di tản thường dân nhưng không xong; CQ có chiến xa tấn công tỉnh lỵ Phước Long”. Số báo gộp ngày 5 và 6-1 dẫn nguồn phát ngôn viên quân sự chính quyền:

“Quân ta vẫn làm chủ tình hình tỉnh lỵ Phước Long. Cộng quân đã hoàn toàn bị đẩy lui ra khỏi hàng rào phòng thủ tỉnh lỵ. Tinh thần quyết chiến, quyết giữ tỉnh của quân dân ta tại tỉnh lỵ rất cao.”

Trang nhất Sóng Thần ngày 1-1 đặt tít lớn thuật lại lời của “[n]hững người vừa may mắn thoát chết trở về” từ Phước Long, nơi có “30.000 người bị kẹt giữa vòng vây CS”, và “[đ]ường sống duy nhất là những chuyến trực thăng ít ỏi nhưng để dành được 1 chỗ phải chi ít nhất 30 ngàn đồng”. Ngày 3-1, trang nhất báo đưa tin “[t]oàn tỉnh P Long chờ thất thủ; gần 50.000 dân lọt vô tay CS”. Số ngày 5-1 ghi “Phước Long mù mịt lửa đạn; Các chốt tử thủ VNCH chiến đấu suốt ngày đêm; 40.000 dân tị nạn đang thoi thóp giữa mưa pháo”.

Nhà nước loay hoay kiểm soát vật giá

Chính Luận ngày 1-1 đưa tin “Bộ Thương mại Tiếp tế ra mắt quốc dân: Dịp Tết, tung gạo đường ra bán kiểm soát chặn tăng giá bậy” với các biện pháp “kiểm soát chìm nổi song hành để ngăn chặn đầu cơ”. Tờ báo bình luận “các biện pháp trên đưa ra như một ‘sự muộn màng’ so với hiện tình vật giá đã gia tăng”. Ngày 2-2, báo đăng “Bộ Thương Tiếp không cho 2 hãng tăng giá bán trên giấy tờ” trong khi “giá thực tế lên rồi từ cả tuần”.

Sóng Thần ngày 5-1 báo động về thị trường lúa gạo: “Cơn kinh hoàng của dân đen sắp tái diễn: Ba Tàu nhảy vào âm mưu tái chiếm thị trường lúa gạo”. Bài ghi: “Trong khi những trận chiến tranh nóng vẫn đang sôi nổi tại vựa lúa châu thổ sông Cửu Long với những cuộc tấn công liên tiếp của CS, nhà nước đang dự trù tung vốn tranh mua gạo với CS tại các vùng xôi đậu thì lực lượng thương gia mễ cốc Ba Tàu cũng đang tính tung ra 1 đợt lưới vét gạo hầu trở lại nắm trong thị trường.”

SVHS biểu tình phản đối chính phủ

Chính Luận ngày 2-1 đưa tin “6 đoàn thể Sinh viên Học sinh ra quyết nghị gửi Chính phủ” để  “[p]hản đối việc chính phủ tiếp tục giam giữ một số sinh viên học sinh”. Ngày 3-1, báo ra tiêu đề “Cuộc tập hợp nghiêm trang và tuần hành ôn hòa đã nói lên Nguyện vọng cấp thiết của giới trẻ”, với các “biểu ngữ đòi hỏi: xét lại sắc luật tổng động viên, chống văn hóa đồi trụy và thả tù nhân chính trị”. Ngày 4-1, tiêu đề: “Muốn góp mặt cùng các phong trào trong đó có SVHS: Giáo chức lấy chữ ký tuyên ngôn đòi hòa bình để cải tạo xã hội”, bất kể “những thông cáo đe dọa trừng trị của Bộ Giáo Dục”. Tuyên ngôn có đoạn:

“Những tội ác, tệ đoan xã hội, những vụ vi phạm dân quyền, những gương xấu tràn lan của các người có trách nhiệm: tham nhũng, gian dối, tráo trở, bạo hành… cùng với việc tuyên truyền gây chia rẽ, đố kỵ, hận thù đã tạo nên một môi trường đầu độc giới trẻ và làm cho việc giáo dục không thể thực hiện được.”

Sóng Thần số 2-1 đăng bài về “BGI, Tây Đồn Điền và âm mưu của ô. (bỏ 1 chữ)”. Trích: “Người ta […] mơ hồ chụp mũ cho các phong trào tranh đấu chống lại họ là C. Sản, là tay sai của C. Sản rồi giản dị kết án các phong trào này là làm lợi cho S. Sản, bị C. Sản chi phối và xử dụng vào ý đồ thôn tính M.N. VN. Như thể chưa đủ, không ngại tự mâu thuẫn người ta lại mập mờ loan truyền muốn cho dư luận tin rằng: những phong trào này là do Mỹ tung tiền tạo nên, hoặc đã bị Mỹ mua chuộc, giật giây. […] Trong lúc đó thì, như đã giải thích, chính CS lại cũng đang công khai tố cáo Mỹ là đã xúi bẩy những phong trào tranh đấu kia, giật giây họ, can thiệp vào nội bộ M.N. VN một cách trắng trợn. Không ngại tự mâu thuẫn trơ trẽn, CS vô hình chung đang gián tiếp bênh vực chính quyền (bỏ 3 chữ) mà trên nguyên tắc CS đang đòi lật đổ.”

Phanh phui việc làm mờ ám của quan lớn Phước Tuy

Trang ba mục Tài liệu phóng sự điều tra của Sóng Thần tiếp tục đăng loạt bài tố cáo Trung tá Huỳnh Bửu Sơn, tỉnh trưởng Phước Tuy (khởi đăng từ số ngày 20-12-1974). Tựa báo ngày 1-1: “Tr Tá Sơn ngoài những tội tham nhũng còn làm nhiều chuyện tầy đình như sát nhân diệt khẩu”. Tiêu đề ngày 3-1: “Tr Tá Sơn cho đàn em đòi ăn tiền của đồng bào Phật tử khẩn hoang lập ấp không được bèn xuống tay hạ sát ĐĐ Như Phong”, với lời ĐĐ Như Phong tố cáo “[b]ọn tham nhũng ở Phước Tuy đòi ăn cả cái quần lót cuối cùng của đồng bào”. Số ra ngày 4-1: “Tố cáo quan đầu tỉnh P Tuy mà quên ông phó tỉnh là một sự thiếu sót lớn”, với thông tin sau loạt bài tố cáo, Sóng Thần đã “được đồng bào tại đây tán thưởng nhiệt liệt và đồng thời lên tận Tòa soạn tố cáo nhân vật tham nhũng thứ hai là ông Phó Tỉnh trưởng Phạm đình Phúc”.

Mục điều tra của Sóng Thần còn có các bài nổi bật như “Văn nhân ký giả tại Qui Nhơn khẩn thiết kêu gọi Đ Tá Tỉnh Trưởng Bình Định ngưng ngay việc dựng tượng Quang Trung 1 cách cẩu thả: Ghi ơn tiền nhân hay giỡn mặt với l. sử?” (1-1) và “Pleiku: Những mờ ám trong “Ch. trình khuếch trương”; Làm đẹp hay làm bẩn thành phố?” (3-1).

Mai Bê Bi cấp học bổng cho học sinh nghèo

Chuyên trang Mai Bê Bi trên trang bốn Chính Luận các số đầu năm có nhiều bài tường thuật lễ cấp học bổng và phát giải sáng tác MBB, được tổ chức tại Thính Đường Trung Tâm Sinh Hoạt Thanh Niên vào ngày 22-12-1974.

Bài viết “Cảm tưởng một học sinh nghèo được cấp học bổng: Niềm tin còn đó” của số báo 1-1 có đoạn: “Trong hoàn cảnh đất nước hiện thời, việc mưu sinh đâu phải là dễ dàng, ngày hai buổi lo chạy kiếm miếng ăn cho gia đình thôi cũng đã mệt nhoài rồi. […] Điểm đáng ghi là không những chỉ các bậc đàn anh lớn tuổi nhiệt tâm nhiệt thành mới thực hiện lòng thương yêu cao cả đối với lớp trẻ mà ngay đến cả những người trẻ đồng trang lứa cũng đã ý thức được việc củng cố niềm tin yêu cho người khác.”

Một số mục thường kỳ trên trang Mai Bê Bi: Thùy Hương trả lời, Chim Xanh líu lo, Bướm nhỏ hoa xinh, Mẹo vặt, Thơ, và các mục khác.

Miền Bắc:

Tổng hợp từ báo Nhân Dân (ND):

Thắng lớn tại Phước Long

Trang nhất Nhân Dân các ngày 2 và 3-1 chỉ cập nhật tình hình chiến sự tại Trung Trung Bộ, Tây Nam Bộ và Cam-pu-chia. Ngày 4-1 đặt tít lớn:

“Lực lượng vũ trang giải phóng Phước Long tiêu diệt toàn bộ hệ thống đồn địch, làm chủ hoàn toàn chi khu quân sự, quận lỵ, thị trấn và sân bay Phước Bình, loại khỏi vòng chiến đấu 1 tiểu đoàn chủ lực ngụy và đánh thiệt hại nặng 2 đại đội, bắn rơi 2 máy bay”.

Thi đua thực hiện kế hoạch Nhà nước

Trang nhất Nhân Dân số 2-1: “Hà Nội, Hải Phòng phát động thi đua hoàn thành thắng lợi kế hoạch Nhà nước năm 1975”. Số 3-1: “Khu công nghiệp Việt Trì: Mở hội ra quân hành động cách mạng đầu năm; Công ty gang thép Thái Nguyên: 4.000 công nhân công trường sôi nổi tham gia ngày lao động; Công nhân Cảng Hà Nội bốc dỡ hơn 600 tấn hàng trong ca sản xuất đầu năm”. Số 4-1: “Công nhân nhiều nhà máy, khu mỏ ra quân sôi nổi, đạt năng suất cao ngay từ ngày sản xuất đầu năm”. Số 5-1: “Ngành cơ khí và luyện kim phấn đấu ra thép và tích cực phục vụ nông nghiệp; Nhà máy dệt lụa Nam Định ra sức đưa năng suất lao động lên gần bằng mức trước chiến tranh”. 

Báo cáo hoạt động của Chính phủ Cộng hòa Miền Nam Việt Nam

Nhân Dân số 4-1 đăng “Thông cáo của Bộ Ngoại giao Cộng hòa miền Nam Việt Nam”, thông tin về “quyết định cử Đoàn đại biểu Mặt trận dân tộc giải phóng và Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam […] đi thăm hữu nghị chính thức vùng giải phóng Cam-pu-chia từ ngày 25-12-1974 đến ngày 29-12-1974”.

Trước đó, Nhân Dân số 2-1 đưa tin về chuyến thăm hữu nghị Trung Quốc của Đoàn đại biểu kinh tế Cộng hòa miền Nam Việt Nam, kết thúc ngày 31-12, và cuộc đi thăm hữu nghị Liên Xô của Đoàn đại biểu thông tin, văn hóa miền Nam Việt Nam, kết thúc vào ngày 29-12.

Đại biểu Quốc hội đóng góp ý kiến xây dựng xã hội

Nhân Dân số 3-1: “Phát huy chức năng của Quốc hội trong việc quản lý kinh tế, quản lý xã hội: Nhiều đại biểu tham luận về phương hướng và nhiệm vụ kế hoạch Nhà nước năm 1975”, ghi lại các ý kiến “tăng cường quản lý Nhà nước” của đại biểu Nguyễn Xiển (Hà Nội), hoàn thiện “vai trò và chế độ thủ trưởng” của đại biểu Nguyễn Tấn Gi Trọng (Nam Hà), “đẩy mạnh phong trào thi đua lao động sản xuất” của đại biểu Nguyễn Công Hòa (Quảng Ninh), “động viên nhiệt tình, khí thế cách mạng của phụ nữ” của đại biểu Lê Thị Xuyến (Hải Phòng), “tạo điều kiện để thanh niên lao động, cống hiến và rèn luyện” của đại biểu Vũ Quang (Hải Hưng), và “chú ý và quan tâm hơn nữa đến công tác cách mạng tư tưởng, văn hóa ở miền núi” của đại biểu Ma Thị Lâm (Hà Giang). 

Tố cáo Mỹ và VNCH vi phạm Hiệp định Paris

Trang bốn Nhân Dân số 3-1 đăng tiêu đề: “Vạch trần những luận điệu sai trái của Mỹ”, dẫn tuyên bố của Đoàn đại biểu Chính phủ cách mạng tại Hội nghị hiệp thương La Xen Xanh Clu, “cực lực bác bỏ những lời vu khống bỉ ổi của chính quyền Mỹ nhằm che đậy sự thật là Mỹ đang tiếp tục dính líu quân sự và can thiệp vào công việc nội bộ của miền Nam Việt Nam”, khẳng định “[c]hính Mỹ đã gây ra tình hình bi đát hiện nay ở miền Nam Việt Nam bằng việc ủng hộ và chỉ huy bè lũ Nguyễn Văn Thiệu phá hoại có hệ thống Hiệp định Pa-ri, gây ra muôn vàn tội ác đối với nhân dân”. Trang bốn cũng dẫn phát ngôn của Bộ Ngoại giao Cộng hòa miền Nam Việt Nam tố cáo “[t]ừ ngày 20 đến 31-12-1974, Chính quyền Thiệu vi phạm ngừng bắn 9.192 vụ”.

Đến số 5-1, Nhân Dân đăng: “Bản cáo trạng đanh thép”, ghi “[n]gày 1-1-1975, Ủy ban tố cáo tội ác chiến tranh của đế quốc Mỹ và tay sai ở miền Nam Việt Nam ra thông báo đặc biệt lên án tội ác Mỹ và chính quyền Thiệu phá hoại Hiệp định Pa-ri trong gần hai năm qua”.

Thế giới:

Một số tin quốc tế trên Chính Luận và Nhân Dân dẫn nguồn các hãng tin nước ngoài:

Trung Quốc: Nhân dân thế giới chống lại Liên Xô

Chính Luận số 1-1 đăng tiêu đề: “Báo Nhân Dân TC đăng hình bêu riếu Nga Xô: Mansfield kết thúc 3 tuần thăm TC không gặp Mao và Sihanouk”. Nghị sĩ Mike Mansfield, lãnh tụ phe đa số tại Thượng viện Mỹ tuyên bố với ký giả tại Hương Cảng: “Hoa Lục có lẽ lần đầu tiên trong lịch sử đã có được một quốc gia thống nhất với một dân tộc thống nhất và nhân dân Hoa Lục đã tiến bộ được nhiều.” Trong khi đó, “[t]ại Bắc Kinh, tờ Nhân Dân nhật báo TC số ra ngày thứ Hai chạy tít lớn trên trang nhất ‘Nhân dân thế giới chống lại chính sách xâm lăng và áp bức của Liên xô’”.

Chính Luận số 3-1: “Nga xa lìa thêm chủ nghĩa sùng bái cá nhân: Năm mới bọn Mao lại ca ngợi ‘công nghiệp’ của Tần-Thỉ-Hoàng”, đưa tin “[t]rong khi báo chí Nga lần đầu tiên trong 4 năm qua không đăng tải một bức hình nào của tam đầu chế trong dịp đầu năm mới, thì tại Bắc Kinh mọi nhật báo trong dịp này đều in trên đầu trang nhất một bức hình lớn của Mao Trạch Đông kèm với những câu chúc tụng”.

Trang nhất Chính Luận đưa tin về quan hệ Nga – Mỹ: “Kissinger cảnh báo Quốc Hội Mỹ: Không cho Nga quy chế tối huệ, Nga sẽ gây khó ở ĐNÁ, TĐ” (4-1), và “Tổng thống Mỹ ký luật cải tiến mậu dịch: Dành quy chế tối huệ cho Nga với điều kiện để dân Do Thái di cư” (5-1).

CIA thú nhận theo dõi công dân Mỹ

Ngày 2-1, Chính Luận đặt tít: “Báo chí Mỹ ồ ạt tung tin bí mật về CIA _ Colby thú nhận với Ford: CIA quả có theo dõi 9 ngàn công dân quốc nội Mỹ”. Số ngày 3-1 thông tin: “Phán quyết của Bồi Thẩm Đoàn tòa Liên Bang Mỹ xử vụ Watergate: 4 trong số 5 bị cáo quả có tội, mỗi người bị tù từ 5 đến 25 năm”.

Nhân Dân số 2-1 đặt tiêu đề: “1974: Một năm buồn bã của nước Mỹ”. Mở đầu: “Đối với rất đông người Mỹ, năm 1974 sẽ được nhắc đến như là năm của suy thoái và lạm phát trầm trọng, năm Ních-xơn buộc phải từ chức trong nhục nhã, năm nước Mỹ chìm sâu hơn trong một cuộc khủng hoảng lớn về tư tưởng và tinh thần, năm địa vị Mỹ càng sa sút trên trường quốc tế.” Đến số 3-1, báo tiếp tục đăng tít: “Một năm mới còn buồn hơn cho nước Mỹ”. 

Bấm vào đường dẫn để đọc các số báo được nhắc đến trong bài:

• Chính Luận và Sóng Thần (lưu trữ tại Kho Sách Xưa). [1] [2]
• Nhân Dân (lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam). [3]

Chuyện kể từ tương lai:

Sách “Đại thắng mùa xuân” – Văn Tiến Dũng (1976)

Tác giả thuật lại cuộc họp của Bộ Chính trị liên tục từ ngày 18-12-1974 đến 8-1-1975 để bàn về kế hoạch chiến lược cho chiến trường miền Nam. [4]

Trích: “Giữa lúc Bộ Chính trị đang họp thì một tin vui lớn từ miền Nam đưa tới: bộ đội chủ lực của miền Đông Nam Bộ phối hợp với lực lượng của địa phương mở chiến dịch đường số 14-Phước Long giành thắng lợi lớn. […] Chiến thắng này đánh dấu một bước suy sụp mới của quân ngụy. Quân chủ lực của chúng không còn đủ sức hành quân giải tỏa quy mô lớn để lấy lại các vùng, các căn cứ và thị xã quan trọng mà ta đã chiếm trên các địa bàn rừng núi và giáp ranh. Chiến thắng này còn cho thấy rõ hơn về đế quốc Mỹ trong ý đồ và khả năng can thiệp của chúng vào miền Nam Việt Nam. Điều quan trọng hơn cả là chiến dịch đường số 14-Phước Long thắng to đã nói lên những khả năng mới rất lớn của quân và dân ta. Chiến thắng đó củng cố thêm quyết tâm chiến lược được xác định trong Hội nghị Bộ Chính trị và bổ sung cho phương án giành thắng lợi lớn khi có thời cơ.”

Sách “Black April: The Fall of South Vietnam, 1973- 1975” – George J . Veith (2012)

Tác giả trích dẫn chỉ thị bí mật của Bộ Nội vụ VNDCCH ban hành ngày 5-1-1975 về chủ trương xử lý quân nhân và quan chức chính phủ VNCH trong các cuộc tấn công sắp tới: “Chính sách của chúng ta là hỗ trợ và dọn đường cho… bộ đội và… cán bộ tiến vào vùng giải phóng và gia nhập lực lượng cách mạng và trừng trị bọn lãnh đạo ngoan cố (quân nhân từ cấp úy trở lên và… quan chức từ cấp quận trở lên). Hình thức trừng trị cho những kẻ phạm tội ác được phân loại như sau: Đối với bọn lãnh đạo, có thể giết tại chỗ hoặc bắt giữ, xét xử và xử tử, xử tù, hoặc đưa vào trại cải tạo.” [dịch từ bản tiếng Anh]. Nội dung được ghi nguồn từ cuốn “Anti-Reactionary Forces: Chronology of Events” (1954–1975) [Lực lượng chống phản động: Lịch sử biên niên (1954–1975)] (NXB Công an Nhân dân, 1997), trang 316–317. [5]